کد مواد شیمیایی یا Chemical Identification Codes، شماره‌ها و شناسه‌های استانداردی هستند که برای شناسایی دقیق مواد شیمیایی، محصولات آزمایشگاهی و مواد خطرناک استفاده می‌شوند. از آنجا که یک ماده شیمیایی ممکن است نام‌های علمی، تجاری، اختصاری یا محلی مختلفی داشته باشد، استفاده از شناسه‌های استاندارد باعث می‌شود هویت ماده بدون ابهام مشخص شود.

از مهم‌ترین شناسه‌های مورد استفاده در صنعت، آزمایشگاه و تجارت مواد شیمیایی می‌توان به CAS Number، Catalog Number (Cat No)، UN Number، GHS، RTECS و نام‌گذاری IUPAC اشاره کرد.

در این مقاله تفاوت این شناسه‌ها، کاربرد هرکدام و به‌خصوص تفاوت CAS Number و Catalog Number را بررسی می‌کنیم.

انواع کد و شناسه مواد شیمیایی

هر یک از کدهای شیمیایی کاربرد متفاوتی دارد. بعضی از آنها برای شناسایی خود ماده، برخی برای شناسایی محصول تجاری و برخی دیگر برای حمل‌ونقل یا بیان خطرات ماده استفاده می‌شوند.

شناسه	کاربرد اصلی	نمونه
CAS Number	شناسایی استاندارد و یکتای ماده	Benzene: 71-43-2
Catalog Number / Cat No	شناسایی محصول یک شرکت	کد اختصاصی شرکت سازنده
UN Number	شناسایی مواد و کالاهای خطرناک در حمل‌ونقل	Ethanol: UN1170
GHS	طبقه‌بندی و ارتباط خطرات مواد شیمیایی	H225، H302 و …
RTECS	دسترسی به اطلاعات سم‌شناسی	CY1400000 برای بنزن
IUPAC Name	نام‌گذاری علمی و ساختاری ماده	نام سیستماتیک بر اساس قواعد IUPAC

کد CAS یا CAS Number چیست؟

CAS Number یا شماره ثبت CAS یک شناسه عددی منحصربه‌فرد است که توسط Chemical Abstracts Service (CAS) برای شناسایی مواد شیمیایی اختصاص داده می‌شود.

CAS Number یکی از رایج‌ترین روش‌ها برای شناسایی مواد شیمیایی در منابع علمی، دیتابیس‌ها، برگه‌های اطلاعات ایمنی (SDS)، آزمایشگاه‌ها، صنایع و تجارت مواد شیمیایی است.

فرمت شماره CAS

شماره CAS معمولاً از سه بخش عددی تشکیل می‌شود که با خط تیره از یکدیگر جدا شده‌اند:

XXXXX-XX-X

رقم آخر، رقم کنترلی (Check Digit) است.

مثال شماره CAS

شماره CAS ماده بنزن:

71-43-2

بنابراین، اگر در یک SDS، دیتابیس مواد شیمیایی یا کاتالوگ آزمایشگاهی با شماره 71-43-2 مواجه شوید، این شناسه به بنزن اشاره دارد.

نکته مهم: CAS Number به هویت ماده مربوط است، نه برند، حجم بسته‌بندی یا مشخصات تجاری یک محصول.

Catalog Number یا Cat No چیست؟

Catalog Number، Catalog No یا Cat No یک شناسه تجاری است که شرکت سازنده یا تأمین‌کننده برای یک محصول مشخص در کاتالوگ خود تعیین می‌کند.

برخلاف CAS Number که برای شناسایی ماده به‌کار می‌رود، Catalog Number معمولاً برای شناسایی محصول قابل سفارش از یک شرکت خاص استفاده می‌شود.

Catalog Number ممکن است به ویژگی‌هایی مانند موارد زیر مرتبط باشد:

• درصد خلوص
• گرید ماده
• حجم یا وزن بسته‌بندی
• نوع بسته‌بندی
• فرم محصول
• کاربرد محصول
• برند یا تولیدکننده

برای مثال، ممکن است یک شرکت برای یک ماده شیمیایی با CAS Number یکسان، چند Catalog Number مختلف داشته باشد؛ زیرا محصولات آن شرکت در حجم‌ها یا گریدهای متفاوت عرضه می‌شوند.

تفاوت CAS Number و Catalog Number چیست؟

مهم‌ترین تفاوت CAS Number و Catalog Number در این است که CAS Number هویت یک ماده شیمیایی را مشخص می‌کند، در حالی که Catalog Number هویت یک محصول تجاری مشخص را در کاتالوگ یک شرکت مشخص می‌کند.

ویژگی	CAS Number	Catalog Number
نوع شناسه	علمی/استاندارد	تجاری
مربوط به	ماده شیمیایی	محصول شرکت
یکتا در سطح جهانی	برای ماده، در چارچوب ثبت CAS	خیر؛ وابسته به شرکت
وابسته به برند	خیر	بله
وابسته به حجم بسته‌بندی	خیر	معمولاً بله
کاربرد اصلی	شناسایی ماده	سفارش و خرید محصول
مثال	71-43-2	کد اختصاصی شرکت

CAS Number و Cat No به زبان ساده

می‌توان CAS Number را مانند «کد شناسایی ماده» و Catalog Number را مانند «کد محصول در فروشگاه یک شرکت» در نظر گرفت.

برای مثال، ممکن است چند شرکت مختلف یک ماده شیمیایی یکسان را بفروشند و همه آنها از یک CAS Number استفاده کنند، اما هر شرکت برای محصول خود Catalog Number متفاوتی داشته باشد.

UN Number یا شماره سازمان ملل چیست؟

UN Number یا شماره سازمان ملل یک شناسه چهاررقمی است که در مقررات حمل‌ونقل مواد و کالاهای خطرناک برای شناسایی ماده یا کالای خطرناک استفاده می‌شود.

این شماره در حمل‌ونقل جاده‌ای، دریایی، ریلی و هوایی مواد خطرناک اهمیت زیادی دارد.

مثال UN Number

برای مثال:

• اتانول: UN1170
• استون: UN1090
• بنزن: UN1114

UN Number با CAS Number تفاوت دارد؛ زیرا هدف اصلی UN Number شناسایی برای حمل‌ونقل و الزامات ایمنی مرتبط با مواد خطرناک است، نه صرفاً شناسایی علمی ماده.

GHS چیست؟

GHS مخفف Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals و به معنای «سیستم هماهنگ جهانی طبقه‌بندی و برچسب‌گذاری مواد شیمیایی» است.

GHS یک سیستم استاندارد برای طبقه‌بندی خطرات مواد شیمیایی و انتقال اطلاعات مربوط به این خطرات از طریق برچسب‌ها و اسناد ایمنی است.

در سیستم GHS از موارد مختلفی مانند:

• Pictogram یا نمادهای خطر
• Signal Word یا کلمه هشدار
• Hazard Statements یا عبارات خطر (H-Code)
• Precautionary Statements یا عبارات احتیاطی (P-Code)

استفاده می‌شود.

برای نمونه، H225 بیانگر یک عبارت خطر مربوط به قابل اشتعال بودن مایع و بخار است.

بنابراین بهتر است GHS را صرفاً «کد ماده شیمیایی» ندانیم؛ GHS یک سیستم طبقه‌بندی و برچسب‌گذاری خطرات مواد شیمیایی است.

RTECS چیست؟

RTECS مخفف Registry of Toxic Effects of Chemical Substances است و به یک سیستم/منبع شناسه‌ها و اطلاعات مربوط به اثرات سم‌شناختی مواد شیمیایی اشاره دارد.

RTECS برای دسترسی به اطلاعات مرتبط با اثرات سمی و سم‌شناسی مواد شیمیایی مورد استفاده قرار گرفته است.

برای مثال، یکی از شناسه‌های مرتبط با بنزن در RTECS عبارت است از:

CY1400000

RTECS Number با CAS Number یکسان نیست و هرکدام کاربرد متفاوتی در شناسایی و دسترسی به اطلاعات مواد شیمیایی دارند.

نام IUPAC چیست؟

IUPAC Name نامی است که بر اساس قواعد نام‌گذاری International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) برای توصیف دقیق ساختار و ترکیب یک ماده شیمیایی استفاده می‌شود.

برخلاف CAS Number که یک شناسه عددی است، IUPAC معمولاً به شکل یک نام شیمیایی سیستماتیک نوشته می‌شود.

هدف نام‌گذاری IUPAC این است که بتوان ساختار و ویژگی‌های یک ترکیب را با استفاده از قواعد استاندارد نام‌گذاری شیمیایی توصیف کرد.

آیا CAS Number و نام IUPAC یکسان هستند؟

خیر.

CAS Number یک شناسه عددی است، اما IUPAC Name نام سیستماتیک یک ترکیب شیمیایی است.

یک ماده می‌تواند در کنار CAS Number، نام IUPAC، نام رایج، نام تجاری و نام‌های اختصاری مختلفی داشته باشد.

به همین دلیل استفاده از CAS Number در بسیاری از دیتابیس‌ها و اسناد شیمیایی برای جلوگیری از ابهام بسیار مفید است.

چرا کدهای مواد شیمیایی اهمیت دارند؟

شناسه‌های استاندارد مواد شیمیایی در بخش‌های مختلف زنجیره تأمین و مصرف مواد کاربرد دارند، از جمله:

1. شناسایی دقیق ماده

نام‌های مختلف ممکن است باعث اشتباه شوند، اما یک شناسه استاندارد می‌تواند جست‌وجو و تطبیق اطلاعات یک ماده را ساده‌تر کند.

2. خرید و تأمین مواد شیمیایی

در زمان سفارش یک ماده، ترکیب CAS Number، نام ماده، گرید، خلوص و Catalog Number می‌تواند به انتخاب محصول صحیح کمک کند.

3. بررسی SDS و اطلاعات ایمنی

CAS Number یکی از اطلاعات مهمی است که در بسیاری از برگه‌های اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی (SDS) برای شناسایی ماده درج می‌شود.

4. حمل‌ونقل مواد خطرناک

UN Number در شناسایی مواد و کالاهای خطرناک در فرایند حمل‌ونقل و اجرای الزامات مربوط به آنها اهمیت دارد.

5. جست‌وجو در دیتابیس‌های علمی

جست‌وجوی یک ماده با CAS Number می‌تواند نسبت به جست‌وجو صرفاً با نام تجاری یا نام رایج، نتایج دقیق‌تری ایجاد کند.

هنگام خرید ماده شیمیایی فقط CAS Number کافی است؟

خیر. CAS Number برای شناسایی ماده بسیار مهم است، اما برای خرید یک محصول شیمیایی مشخص معمولاً اطلاعات بیشتری لازم است.

بهتر است هنگام سفارش موارد زیر بررسی شوند:

• نام ماده
• CAS Number
• Catalog Number یا Cat No
• برند و تولیدکننده
• درصد خلوص
• گرید
• حجم یا وزن بسته‌بندی
• مشخصات فنی
• SDS و الزامات ایمنی

برای مثال، دو محصول می‌توانند CAS Number یکسانی داشته باشند اما به دلیل تفاوت در خلوص، گرید یا حجم بسته‌بندی، Catalog Number متفاوتی داشته باشند.

آیا دو شرکت می‌توانند برای یک ماده CAS Number یکسان داشته باشند؟

بله.

CAS Number به ماده مربوط است و به برند یا شرکت فروشنده وابسته نیست. بنابراین اگر دو شرکت یک ماده شیمیایی یکسان را عرضه کنند، ممکن است هر دو محصول دارای CAS Number یکسان باشند.

اما Catalog Number معمولاً توسط هر شرکت به‌صورت اختصاصی تعیین می‌شود و می‌تواند متفاوت باشد.

چگونه CAS Number یک ماده شیمیایی را پیدا کنیم؟

برای پیدا کردن CAS Number می‌توان از منابع مختلفی مانند:

• برگه اطلاعات ایمنی (SDS)
• کاتالوگ تولیدکننده
• دیتابیس‌های معتبر شیمیایی
• منابع علمی
• اطلاعات فنی محصول

استفاده کرد.

با این حال، هنگام شناسایی یک ماده باید علاوه بر نام آن، CAS Number، فرمول شیمیایی، گرید و مشخصات فنی نیز بررسی شود تا احتمال اشتباه کاهش پیدا کند.

آیا CAS Number همان شماره استاندارد ماده شیمیایی است؟

CAS Number یکی از شناخته‌شده‌ترین شناسه‌های استاندارد مواد شیمیایی است، اما تنها شناسه موجود نیست.

بسته به کاربرد، ممکن است از شناسه‌هایی مانند UN Number، RTECS، EC Number، IUPAC Name و Catalog Number نیز استفاده شود.

هرکدام از این موارد هدف متفاوتی دارند و نباید آنها را جایگزین یکدیگر دانست.

جمع‌بندی

کد مواد شیمیایی مجموعه‌ای از شناسه‌ها و استانداردهایی است که برای شناسایی ماده، محصول، خطرات و اطلاعات مرتبط با مواد شیمیایی استفاده می‌شود.

مهم‌ترین تفاوت‌ها عبارت‌اند از:

• CAS Number: شناسه عددی استاندارد برای شناسایی ماده شیمیایی
• Catalog Number / Cat No: کد تجاری محصول یک شرکت
• UN Number: شناسه مواد و کالاهای خطرناک برای حمل‌ونقل
• GHS: سیستم هماهنگ جهانی طبقه‌بندی و برچسب‌گذاری خطرات مواد شیمیایی
• RTECS: شناسه و منبع اطلاعات مرتبط با اثرات سم‌شناختی مواد
• IUPAC Name: نام‌گذاری سیستماتیک ماده بر اساس قواعد IUPAC

اگر هدف شما شناسایی خود ماده باشد، CAS Number اهمیت زیادی دارد؛ اما اگر قصد خرید یک محصول مشخص را داشته باشید، Catalog Number، برند، گرید، خلوص و حجم بسته‌بندی نیز اهمیت پیدا می‌کنند.

سوالات متداول درباره کد مواد شیمیایی

CAS Number چیست؟

CAS Number یک شناسه عددی استاندارد برای شناسایی یک ماده شیمیایی است که توسط Chemical Abstracts Service ثبت و اختصاص داده می‌شود.

تفاوت CAS Number و Cat Number چیست؟

CAS Number هویت ماده شیمیایی را مشخص می‌کند، اما Cat Number یا Catalog Number برای شناسایی یک محصول تجاری مشخص در کاتالوگ یک شرکت استفاده می‌شود.

آیا CAS Number برای همه شرکت‌ها یکسان است؟

اگر شرکت‌ها همان ماده شیمیایی را عرضه کنند، CAS Number ماده می‌تواند یکسان باشد؛ اما Catalog Number هر شرکت معمولاً متفاوت است.

آیا Catalog Number یک شناسه جهانی است؟

خیر. Catalog Number معمولاً شناسه داخلی یا تجاری شرکت سازنده یا تأمین‌کننده است و ممکن است برای شرکت دیگری معنای متفاوتی داشته باشد.

آیا CAS Number با نام شیمیایی یکی است؟

خیر. CAS Number یک شناسه عددی است، در حالی که نام شیمیایی نام ماده است. یک ماده ممکن است چند نام داشته باشد اما CAS Number آن برای شناسایی ماده به‌صورت مشخص استفاده شود.

UN Number چیست؟

UN Number یک شماره چهاررقمی برای شناسایی مواد و کالاهای خطرناک در مقررات حمل‌ونقل است.

آیا GHS یک کد شیمیایی است؟

خیر. GHS یک سیستم جهانی برای طبقه‌بندی و برچسب‌گذاری خطرات مواد شیمیایی است. در این سیستم از نمادهای خطر و عبارت‌های استاندارد مانند H-Code و P-Code استفاده می‌شود.

برای خرید ماده شیمیایی CAS Number مهم‌تر است یا Catalog Number؟

هر دو می‌توانند مهم باشند، اما کاربردشان متفاوت است. CAS Number برای اطمینان از هویت ماده و Catalog Number برای شناسایی محصول مشخص یک شرکت کاربرد دارد. برای خرید دقیق، بهتر است هر دو به همراه برند، گرید، خلوص و حجم محصول بررسی شوند.